Giriş
4/3/2026 tarihli kanun teklifi incelendiğinde, koruma altındaki gençlerin istihdam hakkına erişimi için getirilen yeni kriterlerin olumlu yanları olmakla birlikte, Türkiye’nin en üst politika belgesi olan 12. Kalkınma Planı ve uluslararası standart olan BM Alternatif Bakım Kılavuzu ile ciddi çelişkiler barındırdığı da görülmektedir. Teklite mevcut haliyle bazı kritik boşluklar ve potansiyel riskler bulunmaktadır. Bu rapor, bu boşlukları ve riskleri ortaya koymak ve çözüm önerileri sunmak amacıyla hazırlanmıştır. Amacımız, kanunun çocukların bakım sonrası sürece daha güçlü hazırlanmasını destekleyecek şekilde yeniden gözden geçirilmesidir.
Not: Kanun tekliflerinin hazırlanması ve sunulmasında sivil toplum kuruluşlarının görüşlerinin alınması büyük önem taşımaktadır. STK’lar sahadaki deneyimlere ve çocukların gerçek ihtiyaçlarına dair bilgi sahibidir; bu nedenle öneri ve geri bildirimleri, tekliflerin daha kapsayıcı, uygulanabilir ve hak temelli olmasına katkı sağlayabilir. Bu teklif sunulmadan önce görüşlerimiz doğrudan alınmamış olsa da, önerilerimizi ve yapıcı katkılarımızı paylaşmayı çocuklara ve gençlere bir borç biliriz. Teklifi tamamen reddetmemekle birlikte söz konusu hususlarda yapılacak iyileştirmeler, çocukların korunması ve bakım sonrası hak temelli uygulamaların güçlendirilmesi açısından sürecin etkinliğini artıracaktır.
1. İstihdam Hakkı İçin “5 Yıl Fiilen Yararlanma” Şartı
Endişe: Kanun teklifinde istihdam hakkı için öngörülen “5 yıl fiilen yararlanma” şartı, koruma sistemine 13-14 yaşından sonra dahil olan gençler için bu hakkı neredeyse (üniversiteye devam etmediği sürece) ulaşılmaz kılmaktadır. Bu durum, koruma sistemine geç yaşta dahil olan ve çoğu zaman ağır ihmal, istismar veya sokakta yaşama gibi zor koşullardan gelen ve dolayısıyla eğitim dışı kalan çocukların istihdam hakkından yararlanamamasına doğrudan evsizlik, suça sürüklenme riskiyle karşı karşıya kalmasına yol açabilecektir.
Bu madde, devletin “sosyal hayata hazırlama” görevini sadece sistemde geçirilen süreye indirgemektedir. Geç koruma altına alınan gençler için farklılaştırılmış veya alternatif istihdam modelleri geliştirilmemesi büyük bir eksikliktir.
Gerekçeler ve Dayanaklar:
- 12. Kalkınma Planı – Madde 736 ve 736.2 Uygunsuzluğu: Plan, çocukların “eğitim seviyelerini yükseltmeyi” ve “sosyal hayata uyumlarını desteklemeyi” hedefler. 14 yaşında ağır ihmal veya istismar nedeniyle korumaya alınan bir gencin 5 yıllık süreyi reşit olana kadar tamamlaması imkansızdır.
- Alternatif Model Gerekliliği: Planın 736.2 maddesinde belirtilen “destek hizmetlerinin çeşitlendirilmesi” hedefi gereği, geç yaşta sisteme giren bu gençlere yönelik; süre şartından bağımsız, mesleki eğitime dayalı özel istihdam kotaları veya teşvik modelleri sunulmalıdır. Kanun teklifi ise bu çeşitliliği sağlamamaktadır.
- BM Alternatif Bakım Kılavuzu (ABK) Çelişkileri: ABK, bakımdan ayrılma sürecinin “çocuğun yaşı, olgunluğu ve özel durumlarını” hesaba katmasını ve ekonomik bağımsızlığa geçişi destekler. Teklif, geç yaşta korumaya alınan genci istihdam hakkından mahrum bırakarak güvencesiz bir geleceğe terk etmektedir.
2. İstihdam Hakkı İçin Getirilen Eğitim Şartı
Teklifte yer alan en az ortaöğretim mezunu olma şartı, kurum bakımında büyüyen gençler arasında yüksek olan okul terk oranları dikkate alındığında bazı gençlerin sistem dışında kalmasına neden olabilir.
Koruma altındaki çocukların eğitim süreçleri çoğu zaman;
- sık yer değişikliği
- travmatik deneyimler
- psikososyal güçlükler
nedeniyle kesintiye uğrayabilmektedir. Bu çerçevede, koruma sisteminden ayrılan gençlerin yalnızca kamu istihdamına değil aynı zamanda mesleki eğitim ve özel sektör istihdamına erişimlerini güvence altına alacak mekanizmaların da oluşturulması önem taşımaktadır. Özellikle ortaöğretim mezuniyeti şartını sağlayamayan gençler için, meslek edindirme ve özel sektör istihdamına erişimi güvence altına alan alternatif modellerin açık şekilde düzenlenmesi önem taşımaktadır. Aksi halde söz konusu desteklerin uygulamada kurum inisiyatifine bırakılması, gençler arasında eşitsiz sonuçlar doğurabilecektir.
1 ve 2 için Öneriler:
- Geç yaşta koruma altına alınan gençler için alternatif istihdam modelleri geliştirilmesi, meslek edindirme kursları aracılığıyla özel sektörde istihdam garantisi içeren somut bir madde eklenmesi önerilmektedir. Ortaöğretim şartını sağlayamayan gençler için de aynı şekilde programlar sunulmalıdır.
- Süre şartını veya ortaöğretim şartını sağlamayan çocuklar için yerel yönetimlerde bakım sonrası için özel istihdam kotaları oluşturulmalıdır.
- Bakıma 14 yaşından sonra dahil olanlar için süre şartı yerine bireysel değerlendirme mekanizmalarının oluşturulması böylece daha esnek bir yaklaşım sunulması önerilmektedir. (Örneğin daha uzun yıllardır ihmal ve istismar gören ancak çocuk koruma sisteminin zamanında olmayan müdahelesi ile geç yaşta sisteme dahil olan çocukların 5 yıllık süreye bağlı olmadan hak kazanmasını sağlamak gibi)
- Mesleki eğitim temelli özel destek programlarının kanunda veya ikincil mevzuatta tanımlanması, detaylı ve somut önerilerle desteklenmelidir.
3. “90 Günden Fazla İzinsiz Ayrılmama” Şartı ve Hak Kaybı
Endişe: 14 yaşından büyük çocukların kurumdan kaçması durumunda istihdam hakkını kaybetmesi, rehabilite edici koruma anlayışına zarar verir. Bu durum, çocuğun kusurundan ziyade sistemin eksikliklerinden kaynaklanan riskleri görmezden gelme riski taşımaktadır.
Kurumdan izinsiz ayrılma vakaları çoğu zaman;
- akran zorbalığı
- uyum güçlükleri
- travmatik geçmiş deneyimler
- kurum içi koşullar
gibi faktörlerle ilişkili olabilmektedir. Yani tek başına çocuğun sorumluluğu olamaz. Kanun teklifinde yer alan 90 günden fazla izinsiz ayrılmamış olma şartı, çocukların karşılaştığı riskleri azaltmak yerine bazı durumlarda daha da artırabilecek sonuçlar doğurabilir.
Özellikle 14–15 yaşlarında kurumdan ayrılan ve 90 günlük süreyi aşan çocukların, bu düzenleme nedeniyle istihdam hakkını tamamen kaybetmeleri söz konusu olabilecektir. Bu durumda çocukların yeniden sistem içinde tutulması da güçleşecek ve gençler çok daha yüksek sosyal risklerle karşı karşıya kalabilecektir.
Gerekçeler ve Dayanaklar:
- 12. Kalkınma Planı Madde 736.2, koruma sonrası hizmetlerin etkinliğinin değerlendirilmesini ve geliştirilmesini öngörmektedir.
- BM Alternatif Bakım Kılavuzu Madde 134 ise bakım sonrası hazırlığın sürekliliğini vurgulamaktadır.
3 için Öneriler:
- Sorumluluk çocuğa yüklenmemelidir. Bunun yerine çocuğun kaçmasına sebep olan sistem iyileştirilmelidir. Zira çocuk kendisi için iyi ve kötüye karar verecek olgunlukta olmadığı için çocuk olarak değerlendirilmektedir. Çocuğun tüm hayatını etkileyecek bir durum 14 yaşındaki çocuğun o an sağlıklı düşünemediği de değerlendirilerek çocuğun omzuna yüklenmemelidir.
4. Kura Sisteminden Merkezi Sınav Sistemine Geçiş
Kanun teklifinde istihdam için merkezi sınav sistemi öngörülmektedir. Hak sahiplerinin kendi aralarında sınava girmesi olumlu bir düzenleme olarak değerlendirilebilse de, sınavın yılda yalnızca bir kez yapılması bazı gençler açısından önemli bir bekleme süresi yaratabilir.
Örneğin sınav tarihinden kısa süre sonra reşit olan bir gencin bir sonraki sınava kadar yaklaşık bir yıl beklemesi söz konusu olabilecektir.
Endişe: Sınavın yılda bir kez yapılması ve atamanın en az bir kere yapılması şartı (eskiden yılda üç kez atama idi), reşit olan ve bakım sonrası desteğe ihtiyacı olan gençleri ciddi hak kaybına uğratabilir ayrıca evsizlik, yoksulluk ve suça sürüklenme risklerine açık hale getirebilir.
Gerekçe ve Dayanaklar:
- 12. Kalkınma Planı Madde 736, bakım sonrası uyumun desteklenmesini hedeflemektedir.
- BM Alternatif Bakım Kılavuzu Madde 131 ve 136 ise bakımdan ayrılan gençlerin ekonomik bağımsızlığa geçişinin desteklenmesini öngörmektedir.
4 için Öneriler:
- Sınavın yılda birden fazla yapılması sağlanmalıdır.
- Sınavı bekleyen gençler için geçici barınma içeren sosyal destek mekanizmaları oluşturulması, özel sektörde ve kamuda istihdam gerçekleşene kadar barınma ve ekonomik desteğin her ilde standartlaştırılması ve mevzuatta tanımlanması gerekmektedir.
- Özel sektörde istihdam garantili meslek edindirme programları geliştirilmeli; ortaöğretimi tamamlamayan gençler için alternatif eğitim yolları (açık öğretim, mesleki eğitim) ile desteklenmelidir.
- Bakım Sonrası İzleme ve Rehberlik Birimlerinin Güçlendirilmesi sağlanmalı mevcut birimlerde personel sayısı ve niteliği artırılmalı; özellikle psikolog ve sosyal hizmet uzmanları ağırlıklı olmalıdır.
- Bu birimler, gençlerin mesleki eğitim, istihdam, barınma ve sosyal uyum süreçlerini etkin şekilde izlemeli, ihtiyaç duyan desteklere barınma desteği sunmak üzere kapasiteleri genişletilmelidir.
5. Güvenlikli Kuruluş Yaklaşımının Genişlemesi
Kanun teklifinde yer alan “ihtisaslaşmış çocuk evleri sitesi” tanımı kapsamında;
- suça sürüklenen çocuklar
- suç mağduru çocuklar
- sokakta risk altındaki çocuklar
- refakatsiz çocuklar
aynı yapı içinde değerlendirilmektedir.
5 için Öneriler:
- Bu grupların ihtiyaçları ve deneyimleri oldukça farklı olabilmektedir. Uluslararası çocuk koruma standartları, farklı ihtiyaç grupları için ayrıştırılmış ve özel destek modelleri geliştirilmesi önerilmektedir.
- İhtisaslaşmış çocuk evleri sitesi modelinin etkili şekilde uygulanabilmesi için bu merkezlerde görev alacak meslek elemanlarının niteliğinin de açık şekilde tanımlanması önem taşımaktadır.
Bu kapsamda merkezlerde;
- en az 1 psikolog,
- 2 sosyal hizmet uzmanı,
- 1 çocuk gelişimi uzmanı
gibi farklı disiplinlerden uzmanların bulunması, çocukların psikososyal ihtiyaçlarının karşılanması açısından kritik öneme sahiptir.
Mevzuatta farklı meslek gruplarını tek bir çatı kavram altında toplayan “sosyal çalışma görevlisi” gibi genel tanımlar yerine, meslek elemanlarının uzmanlık alanlarının ve görev tanımlarının açık biçimde tanımlanması hizmet kalitesini güçlendirecektir.
Sosyal Çalışma Görevlisi tanımlaması kaldırılmalı; Psikoloji lisans bölümü mezunları psikolojik ve psikososyal destek sunulması alanında; sosyal hizmet lisans bölümü mezunları vaka yönetimi, danışmanlık ve sosyal inceleme raporlarının hazırlanması alanında; rehberlik ve psikolojik danışmanlık bölümü mezunları çocuğun eğitim hayatına uyumu ve rehberlik alanında; çocuk gelişim lisans bölümü mezunları çocuğun gelişimsel özelliklerine ve ihtiyaçlarına uygun alanda mesleki çalışma yürütmelidir. Bununla birlikte 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanununda yer alan meslek grupları multidisipliner yaklaşımlar çerçevesinde iş birliği içinde çocuk yararına mesleki çalışmalar yürütmelidir.
6. Merkezi İzleme Sistemi ve Çocukların Mahremiyeti
Endişe: Kanun teklifinde sosyal hizmet kuruluşlarında kamera sistemi kurulması öngörülmektedir. Ancak kameraların nerelere yerleştirileceği, kimler tarafından erişilebileceği açıkça belirtilmemiştir. Kuruluşlarda güvenliğin artırılması ve olası ihlallerin önlenmesi açısından bu düzenleme anlaşılabilir olmakla birlikte, çocukların mahremiyet haklarının korunmasına ilişkin güvencelerin açık şekilde tanımlanması önem taşımaktadır.
6 için Öneriler:
- Kameraların hangi alanlarda bulunacağı, çocukların özel yaşam alanlarının korunması, veri erişimi (kimlerin erişebileceği net şekilde eklenmeli) ve denetim mekanizmaları konularının açık biçimde düzenlenmesi faydalı olacaktır.
Genel Değerlendirme
Kanun teklifinin çocuk koruma sisteminin güçlendirilmesine yönelik bazı önemli düzenlemeler içerdiği görülmektedir. Ancak sunulan kanun teklifi, Türkiye’nin 12. Kalkınma Planı (2024-2028) ile belirlediği “destekleyici ve kapsayıcı” vizyon ve BM Alternatif Bakım Kılavuzu ile çelişen noktaları da bulunmaktadır.
Bununla birlikte yukarıda belirtilen hususlarda yapılacak iyileştirmelerin;
- çocukların bakım sonrası hayata daha güçlü hazırlanmasını
- sosyal risklerin azaltılmasını
- Türkiye’nin ulusal politika belgeleri ve uluslararası standartlarla uyumunun güçlendirilmesini
destekleyeceği değerlendirilmektedir.
Bu doğrultuda, söz konusu düzenlemelerin kapsayıcı ve hak temelli bir çerçevede geliştirilmesi, çocuk koruma sisteminin etkinliği açısından büyük önem taşımaktadır.
Siz de Hayat Sende’ye bağışta bulunun, koruma altındaki çocuk ve gençlerin hayatlarına umut olun. Bağış yapmak için tıklayın.
